82958061_2943489032369961_99883903317180

Arma Sakoleva

Kayığımızın ana yelken arması Sakolevanın öyküsü ve kullanacağı diğer armalar

Foto Naftotopos adlı Yunan sitesinin arşivinden 

Geleneksel Armalar

Yelken armalarına ilgim çok erken başladı. Yanda on dört yaşımda çizdiğim bir yelken arması denemesi.

 

Daha dün gibi. İtalya'dan dönüyorduk. İlk teknemiz Odysseus'la. 1978 yılıydı. Uzun bir yolculuk olmuştu. Bodrum'dan İtalya'ya. Demirlediğimiz bir koyda, herkes bir şeyle uğraşırken, ben de elime kalem kağıt alıp çizmeye başlamıştım. Sonunda bu çıkmıştı.

 

Yine bir tırhandil. Çizebildiğim kadarıyla. Üzerine de aklıma gelen her yelkeni

koymuşum. Kare yelken bile. Hepsi topu topu 7.5 metrelik kayıkta. Öyle yazmışım. 

Zamanla işi ilerlettim, teknik kısmını öğrendim. Armaları ve tarihsel gelişimlerini incelemeye başladım. Sonunda modernlerden geleneksellere geçtim. Sanki bu proje o zaman başlamış. 

 

Bir arma keşfettikçe daha öncesini merak ediyordum. Ama en sevdiğim dönem hep 18 ve 19. yüzyılın iş yelkenlileri oldu. 

 

Sonunda tıkanıyor araştırmalar. Kullanan kalmamış, soramıyorsun. Az sayıdaki yazılı kaynaksa birçok ayrıntıyı atlamış. Bir de aslı astarı olmayan çeşitli yelken efsaneleri.

 

Neden bu ilgi? Bir kere çeşitlilik hoş. Doğada dolaşmaya benziyor geleneksel yelken dünyası. Sürekli farklı bir türle karşılaşıyor insan.

 

Diğer yandan, bu armaların, geleneksele meraklılar için yeniden uyarlanabileceklerini

düşünüyorum. Daha hızlı olamazlar ama çeşitlilik katacakları kesin. Çeşitlilik  güzeldir. 

Ama yine aynı sorun: Bir kısmını yeniden keşfetmemiz gerek, bir kısmını da daha fazla öğrenmemiz. Bu da ancak yelken yaparak olacak bir şey. İşte bu projenin temel esin kaynağı geleneksel yelken ve denizcilik araştırmaları tutkusu böyle şekillendi. 

Arma_İlk_ArmaC.jpg

On dört yaşımda yaptığım ilk yelken arması denemem.

Proje Kayığının Ana Arması - Sakoleva

10171006_972940362723289_314479797503666

Yelkenlimizin ana arması sakoleva. Sakoleva hem yelkenin hem de bu yelkenle yapılan armanın adı. Soldaki Yunan tırhandilinde en basit biçimiyle bir sakoleva arma görülüyor.

 

Sadece Ege'ye özgü değil bu arma. Hem Marmara hem de Karadeniz'de kullanılmış.  

Armanın ana unsuru bir direk ve bu direğe çapraz bir gönderdir. Direk öne yatık veya dik olabilir. Sakoleva gönderi direğe gönderin topuğuna çok yakın mesafeden bağlanır. Bazen de bağlanmaz.

 

Gönder genelde sabittir ama duruma göre, topuğa donatılmış iki ayrı palangayla hareket ettirilebilir.  Gönder cundasından, yani diğer ucundan başka bir donanımla da direğe bağlanır. 

Gönderi bu pozisyonda tutan donanımlara iyi bakmak gerekir. Özellikle yukarıdaki donanım koptuğunda dosdoğru aşağıya düşecektir. Tedbir olarak çift donanım bağlayacağız. 

 Foto Naftotopos adlı Yunan sitesinin arşivinden.

Yelkene gelince direk ile gönderin cundası arasındaki donanım üzerinde gidip gelir.

 

Altta baştaki uç (karula) gönderin topuğuna sabitlenir, diğer uçsa (ıskota) ya eldedir ya da volta edilir, bağlanır.

 

Yelken kareyi andırsa da bir tür yamuktur. Bazı türlerde yamuğun baş tarafı direği geçip bir üçgen şeklinde kayığın başına kadar gelir.  Bu durumda gönderin topuğuna değil, kayığın başına bağlanır.

 

Yelken göndere paralel geriye doğru büyür. Bu şekilde üstteki rüzgarı alması sağlanır. 

Gönder hareketli olduğundan, yelken sert havalarda daha alçak bir profile dönüştürülür.

Yelkenin hiçbir yakası direkle temas etmez. Sadece bir noktadan direğe bağlıdır. Daha sonra muhtemelen volta atmayı (yön değiştirmeyi) kolaylaştırmak için orsa yakasından direğe bağlanmıştır.

Yelkenin sert havalarda nasıl küçüldüğü tam anlamıyla anlaşılmış değildir. Yöntemlerden biri daha ufak yelken donatmaktır. Başka yöntemlerin de olduğuna dair ipuçları vardır. Bu konuyu seyirlerde çözmeye çalışacağız.

Sakoleva Arma Türleri

GR - Sacoleva_01.jpg

Sakoleva armanın çeşitli türleri var. En basiti direğin epeyce başa yaklaştırıldığı ve genelde öne eğik olduğu tek yelkenli tür.

 

Bodrum yöresinde 1950’lere kadar daha çok ufak balıkçı piyadelerinde ama tırhandil ve bodilerde de kullanılmış bu tür, tulum yelken olarak adlandırılmış. Ama Cevat Şakir kitaplarında bu yelkenden sakolevi olarak bahsetmiş.

Bunun daha karmaşık bir üst türünde civadra ve bunun üzerine açılmış flok beliriyor. Bu sayfanın kapak görselinde böyle bir örnek var.

 

Kayığımızın hareketli bastonu olacağından bu iki türü de deneyebileceğiz. Bu ikinci türde direk kayığın merkezine doğru biraz geriye geliyor. 

GR - Grande saccoleva.jpg

Sakoleva arma çok daha karmaşık olabilir; özellikle kayık büyüdükçe.

 

Ana direğe kare yelkenler eklenebilir. Geriye bir ve hatta iki direk daha konarak latin veya başka yelkenler de açılabilir. Başta da çeşitli floklar.  

 

Kayığımız bu kadar büyük bir armayı kaldıracak boyda olmadığından ancak ana direğe kısa bir gabya ekleyerek ufak ve onun altına da daha büyük birer kare yelken açabiliriz.

 

Bu durumda armamız epey karmaşıklaşacak, çeşitli donanımlar eklememiz gerekecek. Ama zaten hedeflerimizden biri de bu tür denemeler yapmak.

Sakolevanın son derece ilginç başka bir türü daha vardır.

 

Kıça doğru bir direk daha vardır. Bu direk genelde pıraçera yelkenlidir. Direğin konumu ana yelkenle çatışacak yerdedir. Dolayısıyla, muhtemelen belli rüzgar durumları için düşünülmüştür.  

 

Sakolevanın bu türü Ege'nin ortasındaki Kiklad adalarına özgüdür. Özellikle yazın çok sert esen bir bölgedir. Bu versiyon bu sebeple düşünülmüş olabilir.

 

Kayığımızın boyu bu arma için tam sınırdaysa da, yelken alanlarını ufaltarak bunu da deneyebiliriz. İlginç olacaktır. 

Foto Naftotopos adlı Yunan sitesinin arşivinden.

Diğer Armalar -Latin, Kare, Pıraçera, Randa

Başka geleneksel armaları da çalışacağız. Kayığımızın boyutlarının izin verdiği tüm geleneksel armaları denemek istiyoruz. Tek direklilerin tümü, çift direklilerin de bir kısmı. Öncelik Ege armaları, ardından diğerleri. 

Bunların tüm aksamlarını yapmamız gerekecek. Destekçilerimizin bağışlarıyla zaman içinde hepsini hazırlayacağız. 

Armaların tasarımı, hesaplar, makaralar, palangalar, sapanlar, teller vb gerekli aksam ve bağlantılar, teknik ayrıntılar hepsini proje sahibi Timuçin Binder yapacak. Bazı çalışmalarımızı atölyelere de dönüştürebiliriz. 

 

Yelkenleri de duruma göre ya yaptıracağız ya da kendimiz dikeceğiz. 

En büyük sorunumuz yelkenler. Geleneksel yelkenci bulmak kolay değil. Bazı yelkenlerin nasıl dikildiğini bilen kalmadı. Daha önce bir latin yelkenimizde camadanlar yanlış dikildiğinden daha temkinli olacağız. Sonunda herhalde kolları sıvayıp bu işe de girişeceğiz. 

 

Kayığımızın farklı armaları denememizi sağlayacak hareketli ıskaçaları 

yapım sırasında tamamlanacak. 

Sakoleva dışında genelde  dört ana grup üzerinde yoğunlaşacağız: Latin, Kare, Pıraçera, Randa. Sağda bunların ölçekli çizilmemiş bazı örnekleri var.

YelkenlerD.jpg

Kare Arma

Kare yelken Ege'nin en eskisidir. Tunç Çağından Antik Çağın sonuna kadar ana armadır. Orta Çağda uzun süre yerini latin almışsa da, sonuna doğru geri gelmiş. Büyük yelkenlilerin yerini motorlu gemilerin almasıyla yok olmuştur. 

Antik Çağ ile ve Orta Çağın kare yelken armaları farklıdır. 

Kayığımız boyundaki yelkenlilerde Antik Çağın sonundan itibaren ana yelken olarak görülmemektedir. Ama yardımcı yelken olarak kullanılmıştır. Özellikle sakolevalarda.  

Tarihsel açıdan kayığımıza uygun türlerle başlayacağız. Ondan sonra bizim boyumuz için sınırdaki daha karmaşık türleri deneyeceğiz. 

Latin Arma

Latin.jpg

Latin arma deyince genelde direğe çapraz çekilmiş bir serene bağlanmış üçgen yelken anlaşılır. Bu sadece ana şeklidir. Başka çeşitleri de vardır. 

Ana direk sakolevaya göre daha merkeze yaklaşır ama yelken çeşitli biçimlerde kesilebilir. Duruma göre, sayısı birden üçe değişen çeşitli baş yelkenler de eklenebilir. 

En ilginçlerinden biri, Bodrum da dahil Ege'de uzun süre kullanılmış olan, Yunanların yarım latin olarak adlandırdıkları türdür. Burada serenin direğin ön tarafında kalan kısmında yelken yoktur. Yelken bir bakıma randayı andırır.  

Pıraçera Arma

 

Pıraçera Kuzey ve Batı Avrupa'nın "lug" yelkenine yakınsa da aynısı değil. Kökeni muhtemelen latin yelkendir. Sözcük İtalyancadan gelmektedir. Brazzera'dan pıraçera olmuştur. 

Ege'de daha çok çift direkli orta boy yelkenlilerin arması olmuştur. Ama tek direkli de kullanılmıştır. 

On iki metre ve altı boydaki yelkenlilerde çift direkli versiyonu, Atlantik'in Avrupa yakasında çok yaygınsa da Ege'de yok gibidir. Ya da on iki metre tam sınırdır. İkinci ihtimali kabul edip hemen olmasa da zaman içinde iki direklisini de deneyeceğiz. 

Randa Arma

Randa özellikle de kare, latin ve sakolevaya göre çok yenidir. Hatta Ege'nin geleneksel yelkenlerinde

tarihsel olarak en sonuncudur. Bodrum'da hem bumbasız hem de bumbalı türleri olmuştur. 

 

Bugün neredeyse yok gibidir; en fazla birkaç tane kalmıştır.

 

Randa bilinen bir yelken. Yeniden keşfedilecek bir şey yok. Hem tek hem de çift direkli deneyeceğiz.

 

Eğer çift direklide kayığımızın boyu yeterli gelirse  randa-pıraçera melez armasını da deneyebiliriz.